Počeci muzejske delatnosti u Montani povezani su sa arheološkim društvom „Montanensium“, osnovanim 1937. godine, čiji je predsednik bio tadašnji gradonačelnik Ferdinanda, Gozo Mitov. Nažalost, planirani arheološki muzej nikada nije otvoren, uprkos obezbeđenim prostorijama i kreditu koji je odobrio Opštinski savet Ferdinanda.
Prva muzejska institucija u gradu otvorila je svoja vrata 1953. godine kao specijalizovani „Muzej Septembarskog ustanka iz 1923. godine“ (MSU) u tadašnjem Mihajlovgradu.
Tokom 1970-ih godina, u okviru velike strukture Regionalne direkcije „Kulturno-istorijsko nasleđe“, pored MSU-a delovala su različita muzejska odeljenja, poput „Arheologije“, „Etnografije“ i „Narodnog preporoda“. Istovremeno, osnivanje Regionalnog istorijskog muzeja u novom, savremenom i namenski izgrađenom objektu ostalo je neostvaren cilj.
Godine 1991, Kolegijum Ministarstva kulture usvojio je odluku Izvršnog komiteta Opštinskog narodnog saveta u Mihajlovgradu o reorganizaciji gradske muzejske mreže. Prema toj odluci, Muzej Septembarskog ustanka je zatvoren, a njegova zgrada, zajedno sa celokupnom imovinom, zbirkama i finansijskim sredstvima, preneta je na novoosnovani Istorijski muzej.
Kao posledica restitucionih procesa, uglavnom tokom druge polovine 1990-ih godina, muzej je izgubio značajan deo svog izložbenog prostora.
Uredbom Saveta ministara br. 80 od 7. aprila 2006. godine, muzej u Montani je, kao i muzeji u svim regionalnim centrima, dobio status Regionalnog istorijskog muzeja.
Regionalni istorijski muzej – Montana (RHM–Montana) finansira se kao delegirana državna delatnost i funkcioniše kao sekundarni korisnik budžetskih sredstava.
Muzejske zbirke obuhvataju i čuvaju više od 60.000 registrovanih pokretnih kulturnih dobara koja pokrivaju širok hronološki period — od halkolita (bakarnog kamenog doba) do prvih decenija 21. veka.
Muzejske postavke smeštene su u tri glavne zgrade, a od 2021. godine Regionalni istorijski muzej – Montana zvanično pruža usluge stručnog vođenja kroz antičku i srednjovekovnu tvrđavu „Kale“.
Među najzanimljivijim eksponatima izdvajaju se epigrafski spomenici iz rimskog perioda (kameni natpisi predstavljaju jedino pisano svedočanstvo o antičkoj istoriji grada i regiona), replika Jakimovskog blaga, originalno lokalno blago iz 14. veka (ukrasni elementi za pojas i nakit), kao i zbirke ikona, čiprovskih ćilima, fotoaparata, satova, telefona i kolekcija oružja.
U takozvanoj Mihajlovoj kući predstavljen je tipičan gradski i seoski način života ovog kraja.
Godine 2011. Umetnička galerija „Kiril Petrov“ transformisana je u Umetničko odeljenje Regionalnog istorijskog muzeja – Montana. Bogata kolekcija galerije obuhvata dela klasika bugarskog slikarstva, svetski poznatih savremenih umetnika i lokalnih stvaralaca.
Nakon 1878. godine, današnji grad Montana nekoliko puta je menjao ime.
Prvi put se to dogodilo 2. novembra 1891. godine, kada je kneževskim ukazom selo Kutlovica dobilo status grada pod nazivom Ferdinand.
U drastično promenjenim društveno-političkim okolnostima nakon puča od 9. septembra 1944. godine, uredbom Saveta ministara od 1. marta 1945. grad Ferdinand preimenovan je u Mihajlovgrad.
U ideološkom kontekstu „demokratskih promena“ nakon 10. novembra 1989. godine, predsedničkim ukazom od 18. marta 1993. godine naziv Mihajlovgrad promenjen je u Montana.
